Вовед

  Жените имаа значајна улога во рамки на анти-воените движења и пацифистичките кругови низ историјата, дури и кога војните на кои им се спротивставуваа во голема мера беа сметани за свети, како на пример во Средниот век.[1] Поблиску до нашево време, постоеше големо присуство на жените во пацифистичките и анти-воените движења на 19 и на 20 век. Конечно, значајната доминација на жените во мировните движења на различните страни вклучени во југословенската војна – во Белград, Загреб и Сараево – беше една од позабележливите карактеристки на овој конфликт.

 Патријархатот и феминизмот во Југославија

 Војната сè уште останува машки стремеж, иако голем број мажи ги избегнуваат воените обврски или дезертираат од војската во сите војни. Така, војната е, претежно, но во никој случај исклучително, и се разбира не биолошки, машка работа. Излегува дека колку машка ќе биде некоја конкретна војна ќе зависи во голема мера од моќта и патријархалните вредности во културата на општествата кои се вовлечени во конфликтот. Колку се појаки патријрхалните траги во културата, толку е поголема веројатноста и ставовите на нејзините членови да бидат повоинствени.

Овие патријархални траги нееднакво се распределуваат меѓу социјалните слоеви, етничките групи и родовите. Во предвоена Југославија, патријархалните вредности продолжуваа да се задружуваат поистрајно меѓу мажите отколку меѓу жените.[2] Во последните години од постоењето на Југославија, многу жени всушност се карактеризираа со помалку или повеќе несвесен феминизам кој, пред 80-тите години на 20 век, само некои од нив можеа да го артикулираат. Овој вид феминизам можеше да се забележи во повеќето источноевропски земји, но особено во Југославија, каде што женската еманципација отиде подалеку и засече подлабоко отколку во повеќето источноевропски земји.  

            Овој генерички феминизам, во голема мера произлезе од амбивалентната природа на југословенскиот комунистички режим од периодот меѓу 1945-1990 година, кога еманципацијата на жените беше во голема мера идеолошка, како и многу други прогласени еманципации под комунистичка власт. Таа опфаќаше скапоцена мала фактичка и значајна еманципација од преткапиталистичкиот или квази капиталистичкиот патријархат. Во секој случај, дури и таа дубиозна еманципација направи жените да почувствуваат дека се барем декларативно еднакви со мажите, еднакви во смисла на политичките и правните принципи. Во овој контекст, жените можеа да бидат споредувани со работничката класа: и жените и работниците беа потчинети и експлоатирани, додека во принцип, тие беа или требаше да бидат еднакви со сите други граѓани.

Но жените често беа релативно еднакви со мажите во износот на платите и често дури и во видот на професиите што ги работат. Подоцнежното изедначување понекогаш беше оценувано на дебати во врска со тоа дали жените би требало да бидат подеднакво застапени меѓу возачите на трактори или управувачите на локомотиви. Присуството на делумно декларативни и делумно кокретни точки на еднаквост создадоа општ впечаток дека жените не беа толку еднакви, и широко распространето убедување дека тие би можеле релативно скоро да станат еднакви со мажите и во реалноста. Така, имавме мешавина од декларативни и реални еднакви можности во поранешна Југославија.

Во овој контекст, Југославија беше сосема поинаква од многу други земји, вклучувајќи ги и оние од Западот. Мажите во поранешна Југославија добиваа големи приходи и имаа поголеми предуслови за живот од жените. Меѓутоа, ако се погледнат универзитетите и многу други домени од социјалниот живот, очигледно е дека жените имаа некоја основа да изградат впечаток дека биле еднакви со мажите. Ова беше првиот, социополитички преудслов за женската надмоќ во анти-воените движења во перидот меѓу 1991-1995 година.

Друг предуслов беше постоењето на самосвесен феминизам кој ја издвои Југославија од другите источноевропски земји. Иако постојат фактички основи за лоцирање на почетоците на последниот бран од југословенски феминизам во раните 70-ти[3], годините 1978 или 1979 година се општоприфатени како почетоци на самосвесниот феминизам во поранешна Југославија.

Првата феминстичка конференција во периодот по Втората светска војна беше одржана во Белград во 1978 година, на која се сретнаа горчливото противништво на Лигата на комунистите и официјалната женска организација во тој миг.[4] Конференцијата имаше интернационален карактер, собирајќи на едно место претставници од западните земји како и од цела Југославија. Во 1979 година, југословенските феминисти ја формираа својата прва организација “Жената и општеството”, која почна да функционира како една од секциите на Социолошкото здружение на Хрватска. Тоа беше единствениот начин што феминистиките успеаја да го изнајдат за да можат да ги легализираат и озаконат нивните движења.[5] Меѓу првите членови на групата беа Весна Пушиќ[6], Весна Колариќ[7] и Весна Кесиќ,[8] која беше активна во борбата за човекови права и анти-военото движење на Хрватска. Весна Пушиќ беше првата регуларна претставничка на она што колоквијално ќе стане познато како “Женска секција”[9] во склоп на Социолошкото здружение на Хрватска. Бидејќи либералниот устав на ова здружение промислено им дозволуваше на сите граѓани на Југославија да станат членови на нивните секции, феминистките од целата земја набрзо се приклучија.[10] До почетокот на 80-тите години на 20 век, оваа секција имаше повеќе членови од неговата формална родителска организација, и тие доаѓаа од сите животни патеки, вклучувајќи и некои жени од работничката класа. Многу од нив потекнуваа од другите југословенски републики, главно од Србија.[11] Иако постоеја и други феминистички иницијативи во Југославија во тоа време, оваа беше најистакната.

Како и интернационалната феминистичката конференција одржана во Белград во 1978 година, “Жените и општеството” веднаш се соочи со анимозитетот на режимската “Женската конференција за социјални активности на жените”. И покрај тоа, првата пост-1945 феминстичка организација продолжи со својата дејност, додека нејзината бесконечна полемика со југословенското женско чиновништво претставуваше барем некаков вид отворен, ако не политички, дијалог.

Овој дијалог со феминизмот иако беше во форма на активен конфликт, не се случи во отворена форма во Источна Евроа и Русија сè до доцните 80-ти години на 20 век.[12] Феминизмот беше апсолутно нечист збор на територијата на целиот регион; во Југославија, тој беше релативно нечист збор. Жените кои се декларираа како феминистки беа дел од јавниот културен живот и дури имаа некаква институционална легитимност зад себе во Југославија.[13] На тој начин, тие можеа да го промовираат феминизмот и како социолошка теорија и како поглед на свет. Ова беше вториот, културно-политички предуслов за женската надмоќ во рамки на мировните движења во 90-тите.

Третиот, социо-психолошкиот предуслов, беше подеднакво значаен. Наш впечаток е дека жените имаа стекнато повеќе страв од распадот на Југославија отколку мажите. Ова би можело да се доведе во врска со женската сè уште многу поголема улога во семејството, точката во која меѓуетничкиот конфликт напаѓаше со осветољубивост. Неговата примарна цел беа таканаречените етнички мешани семејства кои ги претставуваа повеќето од петте проценти од Југословените кои не се доживуваа себеси и своите деца како членови на конкретни етнички групи, туку како Југословени. Во пописот од 1981 година[14] овие (не)етнички Југословени беа вкупно 1.2 милиони.[15]